Cytadela Warszawska (ros. Александровская цитадель – Cytadela Aleksandrowska) to potężna twierdza zbudowana w samym sercu Warszawy w latach 1832–1834 na rozkaz cara Mikołaja I. Decyzja o jej wzniesieniu zapadła po upadku powstania listopadowego, gdy władze carskie postanowiły raz na zawsze złamać buntownicze nastroje stolicy Królestwa Polskiego. Projekt twierdzy opracował generał major Iwan Dehn, wzorując się na cytadeli antwerpskiej, a kamień węgielny pod budowę wmurował 31 maja 1832 roku namiestnik Królestwa Polskiego feldmarszałek Iwan Paskiewicz. Twierdza zajęła obszar około 36 hektarów na wzgórzu żoliborskim, w miejscu dawnego folwarku Fawory i konwiktu pijarów. Założona na planie zbliżonym do pięcioboku, składała się z trzech bastionów i dwóch półbastionów otoczonych suchą fosą, na której dnie poprowadzono mur Carnota zachowany do dziś niemal na całej swej długości. Cytadela pochłonęła około 11 mln rubli, które władze rosyjskie wymusiły na Królestwie Polskim w formie pożyczki nigdy niespłaconej.
W latach 1846–1855 cytadela doczekała się pierwszej dużej modernizacji. Według planów zatwierdzonych przez cara Mikołaja I otoczono ją pierścieniem sześciu fortów, z których do dziś zachowały się trzy: Fort Sokolnickiego (ros. Siergieja), Fort Traugutta (ros. Aleksieja) oraz Fort Legionów (ros. Władimira). Ten ostatni powstał w latach 1851–1853 jako ceglana baszta Montalemberta otoczona fosą z galerią strzelecką w przeciwskarpie. Wybudowano go najbliżej Wisły, na południe od cytadeli w stronę Nowego Miasta, by osłaniać twierdzę od tej strony oraz chronić sezonowy most wojskowy na rzece. W 1921 roku obiekt przemianowano na Fort Legionów (Piłsudskiego), a w okresie międzywojennym wokół niego założono Park Traugutta. Fort Legionów to jedyne dzieło Twierdzy Warszawa o tzw. „górskim” charakterze, ze skomplikowanym, kilkupoziomowym systemem kazamat, chodników kontrminowych i pochylni. Najniższe partie schodzą około 10 metrów pod powierzchnię, panuje tam stała temperatura ok. 8°C i bardzo wysoka wilgotność.
Cytadela Warszawska, choć nigdy nie odegrała większej roli czysto militarnej, stała się symbolem martyrologii polskiej z czasów zaboru rosyjskiego. W jednym z budynków w jej obrębie – dawnym magazynie mundurowym koszar Aleksandrowskich – urządzono centralne więzienie śledcze dla więźniów politycznych, tzw. X Pawilon. Według szacunków przewinęło się przez nie około 40 tys. osób – członków tajnych organizacji niepodległościowych, uczestników powstań narodowych, działaczy ruchu robotniczego oraz uczestników rewolucji 1905–1907 r. Wśród osadzonych byli Romuald Traugutt, Józef Piłsudski, Roman Dmowski, ksiądz Piotr Ściegienny, Stefan Okrzeja, Ludwik Waryński, Feliks Dzierżyński i wielu innych. Kilkuset więźniów stracono na stokach twierdzy, m.in. członków Rządu Narodowego z Romualdem Trauguttem na czele.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku cytadelę przejęło Wojsko Polskie. W czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku twierdza odegrała ważną rolę logistyczną w obronie stolicy, a działająca na jej terenie poniemiecka radiostacja WAR przyczyniła się do sukcesu w Bitwie Warszawskiej – w sierpniu 1920 roku polscy radiotelegrafiści zakłócali pracę sowieckich nadajników, nadając przez 36 godzin tekst Nowego Testamentu. W X Pawilonie urządzono z czasem oddział muzealny upamiętniający dawnych więźniów politycznych; dziś można w nim obejrzeć zachowane wnętrza z epoki, m.in. celę śmierci z czasów rewolucji 1905 roku, salę śledczą oraz pomieszczenia dla oczekujących na przesłuchanie.
Zapraszamy na wspólne specjalne zwiedzanie warszawskich fortyfikacji, podczas którego zejdziemy w niedostępne na co dzień podziemia Fortu Legionów, prześledzimy linię umocnień cytadeli oraz odwiedzimy ekspozycje Muzeum X Pawilonu.
Program wycieczki
Data wycieczki: 21.06.2026 r. (niedziela)
Start: Fort Legionów Warszawa
Zakończenie: Cytadela Warszawska
Rozpoczęcie wycieczki: 10:00
Przewidywane zakończenie: około 16:00
Liczba uczestników (miejsc): do 30 osób
Minimalny wiek uczestników: od 12 lat
Program wycieczki obejmuje zwiedzanie Fortu Legionów i części Cytadeli Warszawskiej (bilet do Muzeum X Pawilonu wliczony jest już w cenę wycieczki). Trasa wycieczki obejmuje m.in.: Fort Legionów (części naziemne fortu i podziemia do poziomu -3), park Traugutta, miejsce stracenia Romualda Traugutta, Fort Traugutta (bez wchodzenia do środka), umocnienia Cytadeli Warszawskiej, poterna, mur Carnota, śródszaniec placu broni (bez wchodzenia do środka), zburzona kaponiera północna, Brama Bielańska, X Pawilon (zwiedzanie wnętrz i wystawy).
UWAGA! Przeczytaj przed rezerwacją!
Trasa wycieczki wynosi około 5 km, do pokonania w terenie miejskim. Wycieczka jest średnio wymagająca fizycznie. Koniecznie zabierz ze sobą wygodne obuwie. W przypadku wystąpienia niekorzystnych warunków pogodowych należy mieć ze sobą również odzież zapewniającą ochronę przed wiatrem i deszczem. W podziemiach fortu panuje stała temperatura około 8°C i duża wilgotność, dlatego również latem należy mieć ze sobą coś ciepłego do ubrania. Wycieczka nie jest przeznaczona dla osób cierpiących na klaustrofobię i osób z niepełnosprawnościami ruchowymi (na trasie znajdują się schody).
